Żywokost – Symphytum officinale

żywokost

Żywokost lekarski (Symphytum officinale L.)

Żywokost lekarski (Symphytum officinale L.), zwyczajowo nazywany jest także kosztywałem. Polska nazwa żywokost wywodzi się od słów: ,,żywi kość”. Jest bardzo starą rośliną leczniczą, opisaną przez Dioskorydesa, Paracelsusa, św. Hildegardę, Matthiolusa i Lonicerusa. Występuje niemal w całej Europie, z wyjątkiem krańców północnych i południowych, oraz w Azji aż po wschodnią Syberię. W Polsce rośnie pospolicie nad brzegami wód, przy rowach i kanałach oraz na mokrych łąkach całego niżu i rejonu podgórskiego, w zaroślach, rowach, podmokłych lasach.
Lubi gleby bogate w próchnicę i zasobne w składniki odżywcze.

W średniowieczu roślina zaczęła być powszechnie uprawiana w ogrodach klasztornych i ogrodach kuchennych jako cenna roślina lecznicza do korzystania z jego korzeni do użytku wewnętrznego i zewnętrznego jako uniwersalny środek na wiele chorób.

Opis botaniczny

Żywokost jest wieloletnią rośliną zielną z krótkim czarnym kłączem i długimi pionowymi, grubo rozgałęzionymi, czarnymi na zewnątrz i szarobiałymi wewnątrz korzeniami o długości do 70 cm. Łodyga wzniesiona, o wysokości 50-100 cm, gruba, wielopłatkowa, w górnej części rozgałęziona, w części wierzchołkowej oskrzydlona dzięki rozłożystym liściom. Liście dolne całobrzegie, czasem tylko lekko wklęsłe, do 50 cm długości i do 20 cm szerokości. Liście środkowe mają krótkie ogonki, górne są jajowato-lancetowate, siedzące, zwężone u nasady. Cała roślina pokryta jest szorstkimi, białymi, szczeciniastymi włoskami. Kwiaty osadzone na wyprostowanych, krótkich szypułkach, które po przekwitnięciu opadają, tworząc wiechowate kwiatostany. Kielich jest gęsto porośnięty szczeciniastymi włoskami i ma głębokie, szeroko klapowane wycięcia. Korona ma 10-20 mm długości, dwa razy dłuższa od kielicha, dzwonkowata, brudnofioletowa lub fioletowa. Roślina kwitnie przez całe lato, od końca maja do września. Owocem jest suchy strąk, który po dojrzeniu rozpada się na 4 gładkie, błyszczące orzechy. Owoce dojrzewają od lipca do września.

Surowiec

Surowcem jest korzeń i kwitnące ziele żywokostu. Zbiór z upraw lub ze stanu naturalnego następuje jesienią drugiego lub wczesną wiosną trzeciego roku wegetacji rośliny. Korzeń wykopuje się od lutego do maja oraz od sierpnia do listopada. Korzenie należy szybko umyć, pokroić i wysuszyć w otwartym piekarniku ogrzanymi do temp. 45-50 st C lub przed nim. Ziele lub same górne pędy z kwiatami suszy się podobnie jak korzenie lub w dobrze przewietrzanym pomieszczeniu, w któryś panuje półmrok i temp. 20-40 st C. Ziele najlepiej powiesić luźno na sznurku, gdyż lubi się zaparzyć. Przechowywać w miejscu suchym, gdyż łatwo wilgotnieje.

Skład chemiczny

Korzeń i ziele zawierają alantoinę, krzemionkę, śluzy, skrobię, kwasy wielofenolowe, asparaginę, garbniki pirokatechinowe, cholinę, żywicę, gumy, glikoalkaloid – konsolidynę, alkalold – symfitynę i symfitocynoglosynę, olejek eteryczny, izobauerenol. Ziele ponadto zawiera alkaloid – luzyokarpinę, a korzeń – wirydoflorynę, echnidynę i cynoglosynę, związki cukrowe, aminokwasy i sole mineralne z dużą ilością krzemu. Ponadto alkaloidy pirolizydynowe.

Alantoina

Najważniejszym związkiem, który decyduje o głównych właściwościach farmakologicznych większości leków opartych na materiale roślinnym żywokostu jest alantoina, która znajduje się w częściach podziemnych oraz w miąższu korowym łodygi. Maksymalną zawartość alantoiny w korzeniach bserwuje się w zimie. Uważa się, że jesienią alantoina gromadzi się w korzeniach roślin, gdzie jest przechowywana do początku sezonu wegetacyjnego. Alantoina sprzyja ziarninowaniu i regeneracji uszkodzonych tkanek, co tłumaczy zdolność okładów z soku, wywaru i utłuczonego miąższu świeżego korzenia do gojenia starych ran i oparzeń.

W produktach kosmetycznych substancja ta zwalcza trądzik. Obserwacje kliniczne wskazują na wysoki efekt terapeutyczny maści z korzenia żywokostu w ziarniniaku obrączkowatym, zapaleniu naczyń, twardzinie ogniskowej, owrzodzeniach troficznych, pęknięciach w kącikach ust.

Alkaloidy porolizydynowe

Wykrycie obecności alkaloidów pirolizydynowych w żywokoście znacznie ograniczyło jego zastosowanie w medycynie. Kupując żywokost w sklepie zielarskim na opakowaniu nie ma już informacji na temat jego zastosowania wewnętrznego. Nie ma go też na wykazach ziół doustnych ogłoszonym przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych. Żywokost jest dopuszczony do sprzedaży poza aptekami (sklepy zielarskie, a nawet ogólnospożywcze), jednakże przeznaczenie żywokostu jest zewnętrzne.
Stwierdzono, że alkaloidy pirolizydynowe odznaczają się wysoką toksycznością. Długotrwałe ich podawanie powoduje stopniowe i początkowo niezauważalne uszkodzenie miąższu wątroby, objawiające się powiększeniem jego komórek, ogniskowymi zwłóknieniami, przerostem tkanki w przewodach żółciowych i wreszcie marskością wątroby. Uszkodzona wątroba staje się podatna na różne inne czynniki mutagenne i dość często reaguje wytworzeniem raka wątroby. Również w płucach tworzą się analogiczne uszkodzenia, których konsekwencją może być pojawienie się zmian nowotworowych. Obserwacje powyższe odnoszą się do wyizolowanych, pojedynczych alkaloidów lub do ich mieszanin podawanych zwierzętom doświadczalnym.
Komisja E dopuszcza jedynie zewnętrzne stosowanie żywokostu w formie 5-20% maści i żelu.

Z drugiej strony … Żywokost podczas suszenia traci większość alkaloidów. Rozdrabnianie, gotowanie je dodatkowo rozkłada. W praktyce poziom alkaloidów jest więc na tyle niski, że nie zagraża zdrowiu. Alkaloidy pirolizydynowe są także obecne także w wielu innych surowcach zielarskich, które jednak nie zostały wykreślone. Co więcej istnieją odmiany żywokostu o bardzo niskiej zawartości alkaloidów, można by było je więc wprowadzić do uprawy i dopuścić do stosowania wewnętrznego. Zakazane są jednak wszystkie gatunki, wyjątków nie poczyniono.

Kwestia podjęcia decyzji: stosować żywokost wewnętrznie czy też nie – należy do każdego indywidualnie.

Żywokost wewnętrznie

Pomimo oficjalnych przeciwwskazań do stosowania wewnętrznego żywokostu, warto wiedzieć jaki może on mieć wpływ na organizm przy takowym użyciu. Niniejsze informacje nie są zachętą ani bagatelizowaniem oficjalnych badań.

Układ oddechowy

Surowiec działa także powlekająco i przeciwzapalnie na błony śluzowe górnych dróg oddechowych. Wskazaniem do jego stosowania jest zapalenie gardła, zapalenie płuc, krtani, tchawicy i oskrzeli, chrypka, ostry stan zapalny strun głosowych, kaszel, katar, przeziębienie, grypa, angina, odra.

Układ pokarmowy

Żywokost wywiera korzystny wpływ na błony śluzowe żołądka i jelit. Działa przeciwzapalnie, ściągająco, powlekająco i regenerująco. Następuje zmniejszenie lub zahamowanie mikrokrwawień z uszkodzonych naczyń włosowatych w przewodzie pokarmowym. Ułatwione jest bliznowacenie ubytków spowodowanych wrzodem trawiennym żołądka i dwunastnicy. Ochronnie na miąższ wątroby. Hamuje również proces zanikowy błon śluzowych żołądka i jelit u osób w wieku podeszłym. Zioło łagodzi zgagę, bolesne kurcze jelita grubego, niestrawność oraz hemoroidy. Reguluje wypróżnienia, działa żółciopędnie, poprawia apetyt. W korzeniu żywokostu jest zawarta inulina, która należy do prebiotyków.

Zgaga, choroba wrzodowa, nieżyt żołądka i jelit, niestrawność, zaburzenia trawienia, biegunka, zaparcia, hemoroidy, ból brzucha, nadkwaśność treści żołądkowej, zażywanie leków, które mogą uszkodzić śluzówkę przewodu pokarmowego.

Odwar i olej żywokostowy można stosować do lewatyw przy wrzodziejącym zapaleniu jelita, świądzie odbytu, hemoroidach, zapaleniu esicy i bańki odbytowej, bolesnym parciu na kał, niestrawności (odwar!), bolesnych wzdęciach, zaparciach i biegunkach.

Układ płciowy

Irygacje w leczeniu suchości pochwy i podrażnień oraz zranień dróg rodnych. Dla mężczyzn nasiadówki, okłady z wywaru żywokostowego w przypadku ran odbytu, podrażnienia prącia pod napletkiem (żołądź prącia – zapalenie, zapalenie napletka), zranień skóry moszny i prącia, obrzęku prącia.

W stomatologii

Preparaty z żywokostu są szeroko stosowane w stomatologii klinicznej ze względu na ich zdolność do stymulowania i regeneracji komórek przyzębia. Pozytywne wyniki uzyskano stosując zioło w chorobach przyzębia, w tym w postaci ropnej. W tym celu przepisano płukanie jamy ustnej odwarem z korzenia żywokostu.

Żywokost dla kości

Zioło aktywuje procesy regeneracji chrząstek i kości, przyśpiesza zrastanie się kości złamanych i pękniętych. Pod wpływem wyciągów z żywokostu następuje zwiększenie liczby leukocytów obojętnochłonnych oraz pobudzenie mechanizmów obronnych, wyrażające się m.in. przyspieszonym wypełnianiem ubytków kostnych po złamaniach. Zioło wzmaga regenerację chrząstek i kości (przyśpiesza ich zrastanie się zarówno złamanych jak i pękniętych).

Surowiec stosuje się zewnętrznie w tępych urazach, siniakach, skręceniach, w uszkodzeniach okostnej, stanach zapalnych stawów, bólach reumatycznych, w złamaniach kości, zapaleniach ścięgien, zwichnięciach, kontuzjach.

Dla skóry

Żywokost pobudza ziarninowanie i prawidłową regenerację naskórka. Przyśpiesza gojenie się ran. Nawilża, regeneruje i odżywia skórę, usuwa cienie pod oczami, redukuje nadmierne rogowacenie naskórka i poprawia elastyczność skóry. Przy wypryskach i stanach zapalnych skóry. Suchość skóry, trądzik różowaty, przebarwienia po trądziku, atopowe zapalenie skóry. Pojędrnia skórę, działa przeciwzmarszczkowo, oczyszczająco, nawilżająco, odżywczo i przeciwropnie.
Obecne w surowcu związki śluzowe mają znaczenie osłaniające i chroniące uszkodzoną skórę lub błonę śluzową przed szkodliwymi bodźcami zewnętrznymi natomiast garbniki działają wyraźnie przeciwbakteryjnie. Stosowany w leceniu łuszczycy.

Inne zewnętrzne

Okłady z odwaru z korzeni żywokostu stosuje się na niewielkie oparzenia, odmrożenia, owrzodzenia żylakowate podudzi, po kontuzjach i złamaniach. Żel żywokostowy, zawierający wyciąg z żywokostu jest używany w rekonwalescencji i rehabilitacji po kontuzjach i złamaniach kończyn. Zespół suchego oka, zapalenie spojówek i białkówki.

W bułgarskiej medycynie ludowej korzeń, gotowany na miazgę, w postaci okładów stosowany jest przy stwardnieniu piersi u kobiet karmiących piersią.

Dawkowanie

W dawce dobowej nie może znajdować się więcej niż 100 mg alkaloidów pirolizydynowych. Okres stosowania nie dłuższy niż 4-6 tygodni w ciągu roku.

Przetwory

Odwar: 4 łyżki korzeni lub 2 łyżki ziela zalać 2 szkl. wody; gotować 10 minut; odstawić na 10 minut; przecedzić. Uzupełnić brakującą ilość wody. Pić 4-6 razy dz. po 50-100 ml.
Odwar można osłodzić miodem. Korzeń jest wartościowszy od ziela – jeżeli chodzi o złamania kości, nieżyty układu oddechowego i chorobę wrzodową.

Olej żywokostowy: 1 szkl. świeżych lub suchych korzeni zalać 300 ml oleju lub oliwy o temp. 60 stopni C; wytrawiać 14 dni; przefiltrować, W chorobie wrzodowej, osłabieniu, schorzeniach skórnych, hemoroidach i zaparciach zażywać 3 razy dziennie po 1 łyżce. Używać zewnętrznie przy leczeniu wyżej wymienionych schorzeń oraz do maseczek i przemywań skóry zdrowej w celach pielęgnacyjnych. Doodbytniczo podaje się 100-200 ml oleju o temp. 38 st C.

Maść żywokostowa
– olej żywokostowy – 1 łyżka
– wyciąg glicerynowy z żywokostu – 1 łyżka
– podłoże maściowe (Linomag – krem lub maść, Alantan – maść, lanolina, euceryna, maść z wit. A lub tranowa) – 60 g
– silnie sproszkowany (zmielony) suchy korzeń żywokostu – 1 łyżeczka od herbaty (płaska).

Sposób przyrządzenia maści żywokostowej: do moździerza umieszczonego na gorącej maszynce elektrycznej włożyć podłoże maściowe i gdy ulegnie ono rozpuszczeniu – wlać do moździerza olej żywokostowy wymieszany z proszkiem żywokostowym, wymieszać. Następnie wlać glicerynowy wyciąg żywokostowy i ucierać składniki aż utworzą jednolitą masę, stale jednak podgrzewając. Maść przechowywać w zimnym miejscu i szczelnie zamkniętą. Chore miejsca pokrywać nią 3 razy dz. Jeżeli chcemy maść żywokostową używać do natłuszczania warg i skóry (jako naturalny kosmetyk) to nie dodajemy proszku żywokostowego podczas jej produkcji.

Proszek żywokostowy: suchy korzeń zmielić na pył. Zażywać 3-4 razy dz. po 1 płaskiej łyżeczce, dobrze popić. Stosować też jako zasypkę leczniczą.

Wyciąg glicerynowy-żywokostowy: pół szkl. świeżego lub suchego korzenia zalać 300 g gliceryny; wytrawiać 7 dni; przecedzić. Zażywać 1-2 razy dz. po 1 łyżce Przy zaparciach połączonych z zaburzeniami trawiennymi i bólami brzucha. Przed zażyciem dodać 100 ml soku cytrynowego lub innego.

Syropek żywokostowy: 4 łyżki suchego korzenia zalać 2 szkl. wody; gotować 10 minut; przelać przez gazę. Do wywaru wlać 100 ml miodu, wsypać pół szkl. cukru i mieszać aż do rozpuszczenia oraz połączenia składników. Na końcu dodać sok z jednej cytryny i 30 g gliceryny, wymieszać. Zażywać 4-6 razy dz. po 1 łyżce. Przed zażyciem wstrząsnąć. Przechowywać w chłodnym miejscu.

Źródła:

https://www.greeninfo.ru/grassy/symphytum_officinale.html/Article/_/aID/5929
Farmakognozja pod red. I. Matławskiej
Rozprawka o zielsku z 13 Listopada 2013…
Www.rozanski.li
Www.gramzdrowia.pl
https://kiberis.ru
https://www.1000listnik.ru
https://www.kladovayalesa.ru

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *