Czarny bez – Sambucus nigra

czarny bez

Sambucus nigra

Czarny bez rośnie na glebach nadmiernie uwodnionych, w podszycie lasów liściastych, nad brzegami zbiorników wodnych, w zaroślach krzewów, na dnach wąwozów, przy rowach melioracyjnych, na miedzach, na przychaciach. Bez czarny należy do mało wymagających krzewów, dobrze rośnie zarówno w cieniu, jak i na stanowiskach słonecznych. Ważne jest, aby odróżnić czarny bez od czerwonego bzu. Czarny bez jest rośliną leczniczą, natomiast czerwony bez jest jedną z roślin trujących i niebezpiecznych dla człowieka. Jako roślinę leczniczą stosuje się suszone kwiaty, liście, owoce oraz korę czarnego bzu. Już w średniowieczu czarny bez był stosowany jako lek – wierzono, że codzienne stosowanie jagód może przedłużyć życie.

Istnieje nawet legenda o pochodzeniu czarnego bzu. Oto ona. Na polowaniu książę został w tyle za swoim orszakiem i zabłądził. W końcu doszedł do chaty na polanie. Przy wejściu siedział stary człowiek i szlochał. Gdy książę zadał mu pytanie, ten odpowiedział, że został pobity przez ojca, bo nieopatrznie przenosząc dziadka z ławki na łóżko – upuścił go. Książę wszedł do chaty i zobaczył dwóch jeszcze starszych starców. Zainteresował się tajemnicą takiej długowieczności. Starzy mężczyźni powiedzieli mu, że jedzą wyłącznie ser, chleb, mleko i jagody, które rosną w pobliżu na skraju lasu. To był czarny bez.

Opis botaniczny

Sambucus nigra L. jest dużym krzewem lub małym drzewem o wysokości do 10 m. Średnica pnia może osiągać do 30 cm. Młode gałązki są zielone, później brązowoszare z licznymi żółtawymi przetchlinkami. Pnie są obficie rozgałęzione, pokryte spękaną korą. Liście naprzeciwległe, duże, 20-30 cm długości, nieparzystopierzaste, z 5-7 ostro zakończonymi, jajowatymi listkami, ząbkowanymi na brzegach. Ciemnozielone od góry i jaśniejsze od dołu. Po potarciu wydzielają nieprzyjemny zapach. Kwiaty są drobne, żółtawobiałe, bezszypułkowe lub szypułkowe, zebrane w duże, wiechowate kwiatostany o średnicy 10-20 cm, osadzone na końcach pędów i gałęzi. Korona jest w kształcie koła. Owocem jest czarnofioletowa, soczysta, kulista jagoda o średnicy około 6 mm, z ciemnoczerwonym miąższem i 3-6 brązowymi, jajowatymi pestkami (nasionami). Od innych gatunków odróżniają go czarno zabarwione owoce. Kwitnie od maja do lipca, owoce dojrzewają od sierpnia do września.

Surowiec

Materiałem zielarskim są: liść, kwiatostan, kora i owoc. Liście pozyskuje się od maja do czerwca. Należy je szybko ususzyć w temp ok 70 st C. Korę można pozyskiwać przez cały rok. Owoce zbiera się w pełni dojrzałe na przełomie sierpnia i września. Należy je wysuszyć w temp. około 60-65 st C. Kwiaty zbiera się w czasie pełni kwitnienia, zanim korona zacznie opadać. Suszy się je w specjalnych suszarniach w temperaturze 30-35 st C, w cieniu pod wiatą lub na strychu z dobrą wentylacją, rozkładając cienkimi warstwami na matach, aż gałązki kwiatostanowe staną się kruche.

Skład chemiczny

Kwiat bzu czarnego jest typowym surowcem flawonoidowym. Zawiera on: flawonoidy, triterpeny (alfa-amyryna, beta-amyryna, kwas oleanolowy, kwas ursolowy), fitosterole (kampesterol, beta-sitosterol, stigmasterol), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy), olejek eteryczny, związki mineralne. Spośród kwasów fenolowych: kwas kawowy, kwas ferulowy, kwas p-kumarowy, kwas chlorogenowy. W kwiatach są również: garbniki, nitrylozydy (sambunigryna), pektyny, śluzy, etyloamina, izobutyloamina, kwas walerianowy, cholina, sporo soli potasu.

Działanie

Kwiaty i owoce bzu czarnego mają wiele właściwości leczniczych. Napary z kwiatów i owoców stosuje się przede wszystkim przy przeziębieniach i z tego czarny bez jest najbardziej znany. Jednak właściwości czarnego bzu są szerokie. Zioło jest stosowane jako środek żółciopędny w chorobach wątroby, jako środek moczopędny przy obrzękach i reumatyzmie, jako środek przeczyszczający przy zaparciach. Uszczelnia naczynia krwionośne.

W przeziębieniu

Czarny bez ułatwia odkrztuszanie zalegającej wydzieliny śluzowej w drogach oddechowych. Obniża gorączkę, działa napotnie. Kaszel, nieżyt oskrzeli, katar, przeziębienie, grypa, choroby zakaźne, gorączka, stany zapalne gardła, angina, zapalenie tchawicy, nieżyt zatok, zapalenie migdałków, rekonwalescencja, stany ozdrowieńcze. Działa przeciwzapalnie, odkażająco, napotnie, przeciwgorączkowo, rozkurczowo, rozgrzewająco, ogólnie wzmacniająco, przedłuża działanie witaminy C.

Układ krwionośny

Wodne wyciągi z kwiatów bzu czarnego uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne, rozszerzają naczynia wieńcowe, poprawiając krążenie krwi w obrębie serca. Mają działanie przeciwmiażdżycowe.

Moczopędnie

Czarny bez wzmaga diurezę i wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii. Ma wpływ spazmolityczny na mięśnie gładkie dróg moczowych. Działa moczopędnie i przeciwobrzękowo. “Czyści krew” ze szkodliwych substancji. W medycynie ludowej odwar z kwiatów czarnego bzu stosuje się w reumatyzmie, podagrze oraz zapaleniu stawów innego pochodzenia.

Kamica moczowa, zapalenie nerek i pęcherza moczowego, skąpomocz, krwiomocz, białkomocz, ropomocz.

Układ pokarmowy

Czarny bez reguluje przemianę materii i wypróżnienia. Działa żółciopędnie i rozkurczowo, pobudza wydzielanie śliny i soku żołądkowego. W zatruciach, zaburzeniach trawiennych, zaburzeniach metabolicznych, zaparciach.
Nieżyt żołądka i jelit, choroby wątroby i pęcherzyka żółciowego, kamica żółciowa, zastoje żółci, po wycięciu pęcherzyka żółciowego, zgaga.

Inne

Obecność flawonoidów i fitosteroli działa korzystnie w terapii wspomagającej przerost gruczołu krokowego. Działa uspokajająco i nasennie (w stosunku do dzieci) oraz przeciwbólowo (w przypadku nerwo- i mięśniobóli).

Sambunigryna

Sambunigryna to glikozyd cyjanogenny, który obecny jest w całej roślinie czarnego bzu. Posiada on właściwości podrażniające i wywołuje rozwolnienia. Dezaktywować go można poddając zarówno wysokiej jak i niskiej temperaturze.

W kuchni

Kwiaty i owoce czarnego bzu są interesujące jako produkty spożywcze. Kwiaty są używane do produkcji dżemu. Można je dodawać do ciasta. Kwiaty i owoce są wykorzystywane do produkcji koniaków i likierów. Z dojrzałych owoców produkuje się ocet, herbatę i substytuty kawy, wyroby cukiernicze (dżemy, marmolady, kompoty) oraz przyprawy do zup.

Zewnętrznie

Napar z kwiatu bzu czarnego zastosowany na skórę i błony śluzowe działa przeciwzapalnie, antyseptycznie i przeciwobrzękowo. Kwiaty naparzane w mleku stosowane są do przemywania skóry zniszczonej, podrażnionej, suchej, z trądzikiem różowatym i dermatozą. Okłady z naparu na piersi przy zapaleniu. Płukanki i nasiadówki z naparu przy zapaleniu narządów płciowych (zapalenie jądra, zapalenie warg sromowych, rany i podrażnienie prącia i cewki moczowej u kobiet). Napar na mleku lub wodzie rozjaśnia cerę i łagodzi przebarwienia na skórze.
Czarny bez doskonale zapobiega powstawaniu „worków i cieni pod oczami”. Przy zapaleniu spojówek najlepszy jest okład z naparu. Stany zapalne gałki ocznej, spojówek i powiek, przemęczenie, opuchnięcie i łzawienie oczu, pękanie naczyń w oku, stany ropne oczu, zapalenie skóry i narządów płciowych, upławy, ropnie, rany, liszaje, wrzody. Zewnętrznie, napar z kwiatów jest również stosowany do płukania przy chorobach zapalnych jamy ustnej i gardła.

Preparaty

Napar (z liści i kwiatów) – Na 1 szklankę wrzącej wody lub mleka bierze się 1-2 łyżki rozdrobnionych kwiatów. Napar kwiatowy można osłodzić miodem naturalnym i podawać małym dzieciom. Ponadto stosować jako płukankę i do okładów na skórę oraz oczy (10 minutowe zmieniane co 5 minut). Przy nieżytach układu oddechowego i przeziębieniu pić co 2 godziny po 100 ml. Przy innych chorobach 2 szklanki dziennie przez 1-2 tygodnie, następnie 1 szklanka dziennie (pękanie naczyń krwionośnych, profilaktyka kamicy moczowej, kuracje odtruwające, przy chorobach skóry).

Odwar (kora, owoce!) – 100-150 ml (z kory) – 150-200 ml (z owoców) 2-3 razy dz. (w gorączce – 4-6 razy dz. po 100 ml); owoce gotować nie dłużej jak 5 minut, a otrzymany wywar osłodzić miodem; korę gotować 10-15 minut, odstawić i trzymać pod przykryciem 30 minut po czym przefiltrować.

Sok (z owoców) – 50 ml 3-4 razy dz.;

Syrop wg dr Różańskiego z kwiatów bzu czarnego

Zebrać 2 wiaderka 8 l kwiatów bzu, przemielić przez maszynkę do mięsa, zalać 10-12 l wody i zasypać 4-5 paczkami kwasku cytrynowego, zagotować i odstawić na noc. Następnie przecedzić. Podgrzać, dodać 5-6 kg cukru, wymieszać. Wlewać do butelek lub słoików umytych i wypłukanych w gorącej wodzie, zakręcać na gorąco pokrywkami z uszczelką. Odczekać aż pokrywki zaciągnie. przechowywać w ciemnym i chłodnym miejscu. Syropek doskonały do picia i jako dodatek do herbaty, rozcieńczania wodą zdrojową. Środek wzmacniający, bogaty we flawonoidy, witaminy, potas i fitosterole, znakomity na kaszel, osłabienie i jako środek regulujący przemianę materii.

Syrop wg Eugene Gawendy

Syrop sporządzamy z owoców. Koniecznie trzeba pamiętać by owoce po zbiorze przemrozić w zamrażalniku co najmniej dwie doby:
50 dag owoców czarnego bzu
40 dag brązowego cukru
1,5 szklanki wody
sok z połowy cytryny lub łyżka innego kwaśnego soku np. z dzikiej róży
Owoce odrywamy od szypułek (najlepiej widelcem choć lepiej odrywać turlając jeszcze zamrożone kiście w dłoniach – unikamy rozgniatania mocno dojrzałych owoców). Następnie wystarczy zalać je wodą, dodać cukier i zagotować a następnie delikatnie pyrkać do „odszumienia” (ok 5 min). Po zdjęciu z ognia trzeba dodać do niego sok z cytryny a następnie przecedzić (świetne są płótna do serów). Jeszcze gorący sok przelewamy do wyparzonych butelek (lepsze mniejsze tak do 300ml bo sok jest gęsty i nie zużyjemy go tak szybko). Nie trzeba pasteryzować lecz po otwarciu trzymać w lodówce. Jeśli stosujecie sokowniki parowe wówczas pomijacie w recepturze dodanie wody a zakwaszacie sokiem po wyłączeniu parownika a przed zlaniem do butelek.

Przeciwwskazania

Przeciwwskazaniem do stosowania bzu czarnego są nudności i wymioty.

„Świeżych owoców nie wolno zjadać. Nadają się one tylko do spożycia po zagotowaniu. Jeżeli z owoców przyrządza się marmoladki, kompoty, galaretki, dżemy, wina to należy oddzielić od nich pestki (przecieranie przez sito, cedzenie itd.). Pestki z owoców nie mogą dostać się do naszych żołądków, gdyż tam pod wpływem pewnych enzymów wydzielają szkodliwy kwas cyjanowodorowy. Sam sok i miąższ z owoców jest bardzo wartościowy i zupełnie nieszkodliwy (bezpieczny) zarówno dla małych dzieci jak i osób starszych wiekiem. Bezpieczne są także wyciągi z owoców (wodne, octowe, alkoholowe) “zagotowane”, gdyż wysoka temp. rozkłada szkodliwe substancje. Wyciągi z kwiatów bzu czarnego można z powodzeniem podawać niemowlętom. Liście i korę bzu można stosować w leczeniu dzieci, które ukończyły 1 rok (12 miesiąc życia)”. Dr Różański

„Istnieją jednak pewne ograniczenia co do stosowania kory czarnego bzu – są nimi choroby autoimmunologiczne. Do chorób autoimmunologicznych należą między innymi: pęcherzyca, zapalenie opryszczkowe skóry (nie mylić z opryszczką!), reumatoidalne zapalenie stawów, sklerodermia (twardzina), bielactwo, zespół Sjögrena, sarkoidoza, toczeń układowy i rumieniowaty, łuszczyca, atopowe zapalenie skóry. Reakcje autoimmunologiczne towarzyszą także stwardnieniu rozsianemu (SM), cukrzycy, chorobom tarczycy (Hashimoto), wirusowemu zapaleniu wątroby, astmie atopowej, anafilaksji.
Przetwory z czarnego bzu wpływają ujemnie na przyjmowane leki immunosupresyjne.” Eugene Gawenda

Źródła:

www.rozanski.li
www.gramzdrowia.pl
https://staryzgred.home.blog
https://www.greeninfo.ru
https://lektrava.ru
https://herbana.world
https://edaplus.info
https://www.1000listnik.ru
https://300trav.ru
https://foodandhealth.ru
https://www.kladovayalesa.ru

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *